Makale İçeriği
Mücbir Sebep Nedir? Uygulama ve Hukuki Dayanakları
Kanunlarda belli edilen bazı mecburiyetler ile hakların kullanımı engelleyen hallere mücbir sebep denir. Mücbir sebep hali genel hukuk ile vergi hukukunda ayrı ayrı tanımlanmıştır. Dolayısıyla mücbir sebebi ve mücbir sebep hallerini ayrı ayrı değerlendirmek gerekir. Bu makalemizde vergi hukuku yönünden mücbir sebep halleri ve mücbir sebebin özellikli durumları açıklanacaktır.
Mücbir Sebep Hali Nedir?
Mücbir sebep sayılan hallerin ortaya çıkması ve bu hallerin kanunlarda sayılan geçerli hallerden olması ve yetkili kurumlarca mücbir sebep ilan edilmesi durumuna mücbir sebep hali denir.
VUK’a Göre Mücbir Sebep Nedir?
213 sayılı Vergi Usul Kanunu’nda sayılan bazı hallerde mücbir sebep hali ortaya çıkar. Mucbir sebep hali ortaya çıkınca beyan ve haklarla ilgili süreler durur; bu durumda duran süreler kadar tarh zamanaşımı uzar. VUK açısından mucbir sebep olabilmesi için mücbir sebebin malum olması veya ilgili kişi ve kurumlarca ispat edilmesi gerekir. Bazı durumlarda Maliye Bakanlığı bazı şehirlerde ve yerlerde bazı yükümlülükler açısından mücbir sebep ilan edebilir. Bu gibi yerlerde beyan süreleri, defter kayıt sureleri ve diğer yükümlülükler ertelenebilir veya kaldırılabilir.
Mücbir Sebep Halleri Nelerdir?
213 sayılı Vergi Usul Kanunu’nun 13. maddesinde bulunan mücbir sebep halleri aşağıdaki gibidir:
- Vergi ödevleriyle yükümlülüklerin yerine getirilmesine engel olacak düzeyde kaza, hastalık ve tutukluluk halleri. Bu haller ödevlerin yerine getirilmesini engelleyecek derecede ağır olması gerekir. Örneğin, hastaneye gitmek ağır hastalık olarak görülmez, ama ağır bir ameliyat olmak mücbir sebep hali olarak görülebilir.
- Vergiyle ilgili ödevlerin yerine getirilmesini engelleyecek düzeyde deprem, yangın ve su basması gibi afetler; burada “gibi” edatıyla afet tipleri genişletilebilir.
- Kişilerin iradesi dışında meydana gelen zorunlu durumlar; bu zorunlu durumların ilgili kişinin engelleyemeyeceği ve iradesinin dışında gelişmesi gerekir.
- Vergi mükelleflerinin iradesine aykırı olarak defter ve belgelerin kaybolması veya ulaşılmaz olması durumu. Mükellef defter ve belgeleri kendi iradesiyle veya basit ihmaliyle kaybetmemiş olması gerekir. Bu durumda Asliye Ticaret Mahkemesinden zayi belgesi talep edilmelidir.
Mücbir Sebepler Neleri Kapsar?
Mücbir sebep halleri aşağıdaki durumları kapsar:
- Beyanname verme süreleri,
- Beyan süreleri,
- Bildirim süreleri,
- Genel anlamda vergi ödevleri,
- Defter ve belgelerin elden çıkması/kaybolmasını,
- Tarh zamanaşımını durdurur.
Mücbir Sebep Örnekleri Nelerdir?
Mücbir sebep örnekleri aşağıdaki gibidir:
- Vergi mükelleflerinin defter ve belgelerinin yanması veya kaybolması,
- Ağır bir ameliyat olan mükellefin bazı vergisel yükümlülüklerini yerine getirememesi,
- Ağır bir kaza geçiren kişinin bazı vergi yükümlülüklerini yerine getirememesi,
- Kişilerin tutuklu olması (Uzun süreli gözaltı süreside olabilir)
- Kişinin kaçırılmış olması,
- Yükümlülükleri yerine getirmeyi engelleyecek şekilde deprem olması,
- Yükümlülükleri yerine getirmeyi engelleyecek şekilde sel olması,
- Yükümlülükleri yerine getirmeyi engelleyecek şekilde yangın olması.
Vergi Hukukunda Mücbir Sebep Etkileri Nelerdir?
Vergi hukukunda mücbir sebebin etkileri aşağıdaki gibidir;
- Mücbir sebep ortadan kalkıncaya kadar genel anlamda süreler işelemez,
- Beyanname verme süreleri uzar,
- Bildirim süreleri uzar,
- Bazı vergi alacakları terkin edilebilir,
- Vergi ödevleri ertelenir,
- Defter ve belgeleri ibrazı yapılamadığı için ibraz etmeme ve gizleme suçu oluşmaz,
- Tarh zamanaşımı durur ve işlemez (Zamanaşımı kesilmez, sadece durur)
- Gecikme faizi uygulanmaz veya durur.
Deprem Bölgesi Mücbir Sebep midir?
Deprem bölgeleri için Maliye Bakanlığınca mücbir sebep bölgesi ilan edilebilir. Deprem bölgelerinin mücbir sebep ilan edilmesi durumunda bazı vergisel yükümlülükler ertelenebilir veya kaldırılabilir.
Mücbir Sebep Olunca Ne Oluyor?
Mücbir sebep olunca hak düşürücü süreler işlemez; beyanname ve bildirim süreleri durur ya da uzar ve zamanaşımı süreleri durur. Bu haliyle mücbir sebep hali mükelleflerin haklarını genişleten bir uygulamadır.
Mücbir Sebep Hali İlan Edilince Ne Olur?
Mücbir sebep ilan edilince mükellefin hak ve ödevlerinin talep edilmesi ve yerine getirilmesinde bazı süreler işlemez/durur veya bazı yükümlülüklerin süresi uzatılır ya da bazı yükümlülükler kaldırılır ve zamanaşımı süresi işlemez.
Mücbir Sebep Başvurusu Nasıl Yapılır?
Mücbir sebep halleri malum olsa bile ilgili vergi dairesine, Gelir İdaresi Başkanlığına veya Maliye Bakanlığına başvurması gerekir. Mücbir sebep dolayısıyla dilekçeyle başvururken ispat ve tevsin edici belgeleri dilekçe ekine eklemek gerekir. Ancak, büyük afet durumlarında Maliye Bakanlığı’nın bizzat mücbir sebep hali ilan ettiği yerlerdeki mükelleflerin ayrıca başvurması ve mücbir sebebi ispat etmesi gerekmez. (Örneğin 6 Şubat 11 il depremi gibi durumlar) Böyle durumlarda, Maliye Bakanlığının açıkladığı yer ve şehirlerde olanlar, açıklanan kapsamla sınırlı olmak üzere, mücbir sebep durumundan faydalanır.
Mücbir Sebep Sonuç ve Değerlendirme
Vergi hukukunda mücbir sebep halleri, 213 sayılı Vergi Usul Kanunu’nun 13. maddesinde açıklanmıştır. Aynı Kanunun 15. maddesine göre ise mücbir sebep hallerinde süreler durmakta, tarh zamanaşımı duran süreler kadar uzamaktadır. Maliye Bakanlığı’nın Ülke çapında mücbir sebep hali ilan ettiği durumlar hariç (Bu durumda mükelleflerin ferdi başvuruları gerekmez), ilkili kişi veya kurumların mücbir sebep hallerini ispat ve tevsik edici belgeleriyle birlikte dilekçeleriyle vergi dairesine başvurması gerekir.
Sıkça Sorulan Sorular
1. Mücbir sebep nedir?
Kanunlarda belli edilen bazı mecburiyetler ile hakların kullanımı engelleyen hallere mücbir sebep denir.
2. Mücbir sebep halleri nelerdir?
- Ağır kaza, ağır hastalık ve gözaltı ve tutukluluk halleri,
- Vergi yükümlülüklerinin yerine getirilmesini engelleyecek düzeyde deprem, yangın ve su basması gibi afetler,
- Mükelleflerin iradesi dışında meydana gelen zorunlu durumlar,
- Mükelleflerin iradesi dışında defter ve belgelerin kaybolması veya ulaşılmaz hale gelmesi.
3. Mücbir sebep vergi borçlarını siler mi?
Hayır, genelde silmez. Ancak büyük afet durumlarında ve Maliye Bakanlığının kendiliğinden mücbir sebep ilan etttiği bazı durumlarda 213 sayılı Vergi Usul Kanunu’nun 115. maddesinde sayılan borçlar terkin edilebilir; silinebilir.
4. Mücbir sebep başvurusu nasıl yapılır?
Mücbir sebep başvurusu vergi dairesine, Gelir İdaresi Başkanlığına veya Maliye Bakanlığına yapılabilir.
5. Mücbir sebep süresi ne kadardır?
Ferdi mücbir sebep taleplerinde vergi dairesinin verdiği kadar mücbir sebep süresi vardır. Büyük afetler dolayısıyla bizzat Maliye Bakanlığının mücbir sebep ilan ettiği durumlarda süreyi ve şartları Bakanlık/Gelir İdaresi Başkanlığı belirler.
6. Mücbir sebepte beyanname verilir mi?
Mücbir sebep hallerinde beyanname verilebilir veya beyanname vermek ertelenebilir. Beyanname vermesi süresi uzatılırsa veya ertelenirse ödeme süreside uzar.
7. Deprem mücbir sebep midir?
Evet, Deprem ve deprem gibi afetler VUK’un 13. maddesinde mücbir sebep hali olarak tanımlanmıştır.