Maliyet Enflasyonu Nedir? Türkiye’de Maliyet Enflasyonu Nedenleri

Maliyet Enflasyonu Nedir? Türkiye’de Maliyet Enflasyonu Nedenleri

Üretim ve girdi maliyetlerinde (döviz, enerji, ham madde vb.) meydana gelen sürekli artışa maliyet enflasyonu denir. Maliyet enflasyonu; üretim girdilerinde, navlun fiyatlarında veya döviz kurunda meydana gelen artışlar sonucunda, mal ve hizmet fiyatlarında oluşan arz yönlü fiyat artışı olarak tanımlanabilir. Bir başka ifadeyle maliyet enflasyonu, üreticinin katlandığı maliyetlerin yükselmesi nedeniyle satış fiyatlarını artırması sonucu ortaya çıkan ve doğrudan arz taraflı baskılarla şekillenen bir enflasyon türüdür.

Maliyet Enflasyonunun Nedenleri Nelerdir?

Maliyet enflasyonuna yol açan başlıca nedenler şunlardır:

• Ani kur atışları veya sürekli kur artışları,

• Ham madde fiyatlarında meydana gelen artışlar,

• Navlun fiyatlarında meydana gelen artışlar (Pandemide gemi navlun fiyatlarının artması),

• Enerji fiyatlarında meydana gelen artışlar (Örneğin Ukrayna savaşı),

• İşçilik maliyet artışları,

• Gelişen ekonomilerde alt hizmet dallarında ortaya çıkan işgücü açığı,

• Herhangi bir nedenden ötürü tedarik zincirlerinin bozulması (Pandemi),

• Hükümet politikaları (dolaylı etki).

Bunlara ek olarak döviz kurundaki ani dalgalanmalar, ithalata bağımlı sektörlerde maliyetleri hızla artırarak maliyet enflasyonunu daha da derinleştirebilir. Özellikle ham madde enerji ithalatı yüksek olan ülkelerde bu etki çok daha yüksektir.

Maliyet Enflasyonunun Ekonomiye Etkileri Nelerdir?

Maliyet Enflasyonunun Üreticiler Üzerindeki Etkileri

• Enflasyon nedeniyle stok dengesi bozulur,

• Finansal yönetim zorlaşır,

• Krediye erişim faiz artışı nedeniyle zorlaşır,

• Kredili alım ve satışlar azalır,

• Genelde kar marjları azalabilir,

• Öngörülemezlik nedeniyle yatırım planlanamaz ve yatırım azalır,

• Çalışan maliyetleri artar.

Üreticiler bu süreçte maliyet baskısını dengelemek için ürün çeşitliliğini azaltabilir, üretimi kısabilir veya alternatif tedarikçilere yönelmek zorunda kalabilir.

Maliyet Enflasyonunun Tüketiciler Üzerindeki Etkileri

• Hayat pahalılığı ortaya çıkar,

• Satın alma gücü düşer (özellikle ücretlilerde reel olarak düşer),

• Öngörülemezlik nedeniyle belirsizlik ortaya çıkar.

Bu durum tüketim alışkanlıklarının değişmesine, tasarruf eğiliminin artmasına ve zorunlu harcamaların öncelik kazanmasına neden olabilir.

Maliyet Enflasyonunun Hizmet İşletmelerine Olan Etkileri

• Çalışan maliyetleri artar,

• Kira maliyetleri artar,

• Ham madde maliyetleri artar,

• Çalışan, kira ve ham madde maliyetlerindeki artış fiyatları yükseltir; fiyatların yükselmesi ise talebi düşürür.

Bu döngü, özellikle küçük ve orta ölçekli işletmelerde kârlılığı azaltarak faaliyetlerin sürdürülebilirliğini zorlaştırabilir.

Maliyet Enflasyonunun Makro Ekonomide Meydana Gelen Etkileri

• Genelde işsizlik artabilir (yıkıcı bir enflasyon yoksa azalabilir de),

• Büyüme düşebilir (ancak yıkıcı bir enflasyon yoksa fiyatlar, talep ve bilançolar büyüdüğü için büyüme nominal olarak artabilir de).

Makro düzeyde maliyet enflasyonu, para politikalarının sıkılaşmasına, faiz oranlarının yükselmesine ve ekonomik dengelerin yeniden şekillenmesine neden olabilir.

Maliyet Enflasyonu Nasıl Önlenir?

• Enerji ve ham madde maliyetlerini azaltacak alternatif kaynaklara yönelmek,

• Tedarik zincirlerini güçlendirmek ve çeşitlendirmek,

• Verimliliği artıracak teknoloji ve otomasyon yatırımlarına yönelmek,

• Para ve maliye politikaları ile enflasyonist baskıyı azaltmak,

• Döviz riskini yönetmek için farklı finansal araçlar kullanmak.

Maliyet Enflasyonu ile Mücadele Yöntemleri

1. Hükümet Politikaları

Maliyet enflasyonu ile mücadelede hükümetlerin uygulayabileceği politikalar şunlardır:

• Maliye politikaları üzerinden müdahale edilebilir (vergiler artırılırsa enflasyon daha da artabilir),

• Mevcut ekonomik duruma göre vergiler aracılığıyla destekleyici veya kısıtlayıcı adımlar atılabilir,

• Sübvansiyonlar uygulanabilir,

• Para politikalarıyla birlikte sıkılaştırıcı önlemler alınabilir,

• Mevcut duruma göre arzı artırmak amacıyla selektif kredi politikası uygulanabilir.

Bu politikalar uygulanırken üretimi destekleyen ve maliyet baskısını azaltan teşviklerin doğru sektörlere yönlendirilmesi, maliyet enflasyonunun kontrol altına alınmasında kritik rol oynar.

2. Merkez Bankası Politikaları

Merkez bankalarının maliyet enflasyonuna karşı uygulayabileceği başlıca politikalar:

• Maliyet enflasyonu döviz kaynaklı ise faiz artışı yapılabilir ve kredi sıkılaştırmasına gidilebilir,

• Maliyet enflasyonu arz kaynaklı ise üretimi artıracak ve arzı destekleyecek selektif kredi politikaları izlenebilir,

• Uygulanacak politikaya göre para arzı kontrol altında tutulur.

Merkez bankalarının kredibilitesi ve politika tutarlılığı, piyasa beklentilerini yönlendirerek maliyet enflasyonunun kalıcı hale gelmesini engellemede önemli bir etken olarak görülür.

3. İşletme Politikaları

İşletmelerin maliyet enflasyonuna karşı alabileceği önlemler:

• Stok yönetimi daha planlı ve dengeli yapılmalıdır,

• Verimliliği artırıcı çalışmalar yürütülmelidir,

• Finansal yönetim güçlendirilmelidir,

• Genel olarak yüksek stokla çalışılabilir; ancak faiz getirisi daha yüksek ve risksiz hale gelirse düşük stokla çalışma stratejisine geçilebilir. Bu politika ekonomik duruma göre değişebilir.

İşletmeler ayrıca alternatif tedarikçi arayışı, enerji tasarrufu, dijitalleşme ve maliyet kontrol sistemleriyle rekabet gücünü koruyabilir.

Türkiye’de Maliyet Enflasyonu: Güncel Durum ve Süreçler

Türkiye’de maliyet enflasyonunun en önemli nedenleri arasında; ani kur artışları (2018 Türkiye örneği), vergi oranlarındaki ani yükselişler, ara malı fiyatlarındaki artışlar ve enerji maliyetlerindeki yükselişler sayılabilir. Bu nedenler çoğu zaman birbirini tetikleyen bir yapı içerisindedir.

Ani kur artışları enerji maliyetlerini artırırken, ithal ara mallara bağımlı üretim yapısına sahip olan ekonomilerde (Türkiye’de olduğu gibi) ara malı maliyetlerini de doğrudan artırmaktadır. 2018 yılında döviz kurunun ani yükselmesi sonucunda Türkiye’de mal ve hizmet fiyatlarında sarmal şekilde artışlar meydana gelmesi maliyet enflasyonuna önemli bir örnek olarak gösterilebilir.

Bu süreçte kur geçişkenliği etkisiyle üretim maliyetleri hızla fiyatlara yansımış ve maliyet enflasyonu zamanla talep enflasyonu ile birleşerek çift yönlü bir enflasyonist baskı oluşturmuştur.

Türkiye’de 2018 Sonrası ve Güncel Enflasyonun Nedenleri

Aşağıdaki faktörler, Türkiye’de 2018 sonrasında yaşanan enflasyonun nedenleri arasında sayılabilir:

• Darbe girişimi sonrası rahip brunson’un 2016 sonrasında tutuklanması ve Suriye’de pyd’yi destekleyerek ve özerk bir yapı kurmak isteyen aBD ile Türkiye’nin arasının açılmış olması ve bunun siyasi krize dönüşmesi örnek gösterilebilir. Bu süreçte 2018 yıllarında ülkeye giren sıcak para azalmış; ardından bono, tahvil ve borsadan çıkışlar gerçekleşmiş ve dövize yönelim başlamıştır,

• Mavi Vatan doktrini ve devamında Kıbrıs’taki parsellerde Türkiye’nin hak talebi (Petrol çıkarma talepleri, Mısırın ile israilin petrol çıkarmada/parsellerde anlaşması, Rum yönetiminin İtalyan Eni ve Fransız total firmasıyla ortak parsellerde petrol çıkarma anlaşması yapması; petrol çıkarma çalışmalarına başlanması ve Türk savaş gemilerinin bunları engellemesi) nedeniyle AB ile ilişkilerin gerilmesi, ülkeye giren sıcak paranın azalması, ardından bono, tahvil ve borsadan çıkışların yaşanması ve yeniden dövize yönelim oluşması,

• Yukarıda belirtilen gelişmeler nedeniyle 2018 yılının ikinci yarısında dövize olan bireysel talebin hızla artması ve sonrasında büyük firmaların da döviz talebine yönelmesi, bunun da arz kaynaklı maliyet enflasyonuna dönüşmesi,

• Dövizin yol açtığı maliyet enflasyonunun aynı dönemde talep enflasyonuna dönüşmesi ve maliyet enflasyonu ile talep enflasyonunun birlikte ilerlemesi,

• Bu süreçte özellikle finansın merkezi olan İngiltere’den swap ayağı üzerinden baskıların oluşması ve bunun devamında döviz talebinin sürekli artması,

• Pandeminin dünya genelinde arz dengesini bozması sonucunda fiyatların daha da yükselmesi,

• Pandemi sürecinde navlun ve taşımacılık maliyetlerinin artmasıyla birlikte mal ve hizmet fiyatlarının yükselmesi ve arz yönlü maliyet enflasyonunun daha da güçlenmesi,

• Devlet tarafından verilen ucuz kredilerin yeterince denetlenememesi ve bu kredilerin önemli bir bölümünün döviz ve altına yönelmesi sonucu döviz talebinin daha da artması; eğer bu krediler yalnızca üretim yapan işletmelere (selektif kredi politikası) verilmiş olsaydı üretim ve arz artırılarak fiyatların düşürülebileceği ihtimali,

• Piyasada oluşan mevduat faizinin çok altında oranlarla kredi verilmesi ve bu kredilerin yatırım yerine yatırım dışı alanlara (dövize ve altına) yönelmesi sonucu dövize olan talebin artması ve bunun enflasyonu daha da körüklemesi,

• Kredi sıkılaştırması yerine piyasaya özellikle işletmelere ucuz kredi verilmesi nedeniyle döviz kaynaklı arz/maliyet enflasyonunun ve aynı zamanda talep yoluyla da belirli ölçüde talep enflasyonunun tetiklenmesi ve sonrasında maliyet ile talep enflasyonunun birlikte ilerlediği bir sarmala girilmesi,

• Konut piyasasında 2018 sonrasında 3 kez konuta özel faiz indirimi yapılması sonucunda konut stoklarının tükenmesi, konut fiyatlarının aşırı yükselmesi ve bunun da kira fiyatlarını ciddi şekilde artırarak yüksek bir konut ve kira enflasyonu oluşturması,

• Konut ve araç fiyatlarının Türkiye’de önemli bir gösterge endeks olarak görülmesi nedeniyle, insanların genel olarak mal ve hizmet fiyatlarını bu kalemlerdeki artış oranlarına göre belirleme eğiliminde olması; bu dönemde araç ve konut fiyatlarındaki yüksek artışların diğer mal ve hizmet fiyatlarını da artırarak maliyet enflasyonunu güçlendirmesi,

• En son dönemde faiz artışı ve kredi sıkılaştırması ile fiyatların belirli ölçüde dizginlenebilmesi ve bu sürecin görece devam etmesi.

Bu gelişmeler maliyet ve talep enflasyonunun birbirini beslediği bir sarmal oluşturmuş ve fiyat istikrarını bozmuştur.

Türkiye’de Güncel Süreç ve Dezenflasyon Politikası

• En son dönemde faiz artışları ve kredi sıkılaştırma politikaları ile fiyatlar belirli ölçüde kontrol altına alınabilmiş ve bu süreç görece devam etmektedir.
• Bu noktada sürdürülebilir fiyat istikrarı için büyümeden bir miktar fedakârlık yapılarak dezenflasyonu destekleyen para politikalarının uygulanması gerektiği kabul edilmektedir.
• Enflasyonun bozduğu ekonomik dengeleri yeniden kurabilmek için talebin dengelenmesi en doğru yaklaşım olarak öne çıkmaktadır.

Zombi firmaların piyasadan çekilmesi, kaynakların daha verimli ve üretken işletmelere yönelmesini sağlayarak uzun vadede ekonomik istikrarı güçlendirebilir. Bu süreçte sürekli ucuz kredi ile ayakta kalan ve verimsiz çalışan “zombi firmalar”ın sistemden çıkması kaçınılmaz olabilir.