Piyasa Dolandırıcılığı (Manipülasyon) Nedir?

Piyasa Dolandırıcılığı (Manipülasyon) Nedir ve Hangi Eylemler Bu Suçu Oluşturur?

6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanununa göre piyasa dolandırıcılığı (manipülasyon), sermaye piyasası araçlarının fiyatlarını, fiyat değişimlerini, arz ve taleplerini yapay olarak etkilemek suretiyle, yatırımcıların serbest rekabet şartlarında karar vermelerini engellemek veya yatırımcıları yanlış yönlendirmektir.

Fon dolandırıcılığı Nedir, Fon Dolandırıcılığı Piyasa Dolandırıcılığına girer mi?

6362 sayılı  SPK Kanunun 3. Maddesinde sermaye piyasası araçları aşağıdaki gibi tanımlanmıştır:

“Menkul kıymetler ve türev araçlar ile yatırım sözleşmeleri de dâhil olmak üzere Kurulca bu kapsamda olduğu belirlenen diğer sermaye piyasası araçlarını ifade eder.

…

“Menkul kıymetler: Para, çek, poliçe ve bono hariç olmak üzere;”

 Dolayısıyla fonlarda menkul kıymet sayılır ve sermaye piyasası aracı olarak değerlendirilmelidir.

1. SERMAYE PİYASASI KANUNU M. 106 KAPSAMINDA BİLGİ SUİSTİMALİ SUÇU VE KANUNİ ESASLARI

1.1. Kanuni Düzenleme ve Suçun Oluşumu

6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu’nun 106. maddesinin birinci fıkrasına göre; doğrudan veya dolaylı olarak sermaye piyasası araçları ya da ihraççı şirketler hakkında, ilgili araçların değerlerini fiyatlarını veya yatırımcıların yatırım kararlarını etkileyebilecek nitelikteki ve henüz kamuya duyurulmamış bilgilere dayalı olarak alım-satım emri veren, verdikleri emri değiştiren ya da iptal eden ve bu suretle kendilerine veya bir başkasına menfaat temin eden/ettiren kişiler bakımından bilgi suistimali suçu oluşmaktadır.

1.1.1.Kanunda Sayılan Özgü Fail Tipleri

Yukarıdaki madde hükmüne göre, Bilgi Suistimali suçu, yalnızca aşağıdaki bentlerde sayılan kişiler tarafından işlenebilen bir özgü suçtur:

“a) İhraççı Organların Yöneticileri: İhraççıların ya da bunların bağlı veya hâkim ortaklıklarının yöneticileri,

b) Pay Sahipleri:İhraççıların veya bunların bağlı veya hâkim ortaklıklarında pay sahibi olmaları nedeniyle bu bilgilere sahip olanlar,

c) Mesleki İcra Sebebiyle Erişenler:İş, meslek ve görevlerinin icrası nedeniyle bu bilgilere sahip olanlar,

ç) Suç Edinimi ile Ulaşanlar: Söz konusu bilgileri suç işlemek suretiyle elde eden kişiler,

d) Nitelik Bilincine Sahip Olanlar:Sahip oldukları bilginin maddede belirtilen nitelikte bulunduğunu bilen veya ispat edilmesi hâlinde bilmesi gereken kişi ve kişiler.”

1.2. Mahkeme Kararları Çerçevesinde Suçun Uygulama Esasları

1.2.1. Kamuya Duyurulmamış Bilgi ve Fiyata Etki Şartı (Yargıtay İçtihatları)

Temyiz mahkemesi olan yargıtayda ceza daireleri ve Ceza Genel Kurulu kararlarında, fiilin 106. md kapsamında cezalandırılabilmesi için bilginin aşağıdaki hususları taşıması zorunlu kılınmıştır:

• Bilginin Kamuya Açıklanmamış Olması Gerekir: Söz konusu bilginin Kamuyu Aydınlatma Platformu (KAP) veya kanuni mecralar vasıtasıyla şirketlerin yetkili organlarca kamuya resmen duyurulmamış olması gerekir. Kamuya açık/açıklanan verilerden elde edilen kişisel tahminler, yorumlar, piyasa söylentileri veya analizler bu suç kapsamına girmeyecektir.
• Nedensellik Bağı ve Somutluk İlişkisi Olması Gerekir: Şüphelinin ve/veya sanığın gerçekleştirdiği alım ve satımlar veya emir iptal/değişiklik işlemleri ile erişilen/ulaşılan gizli bilgiler ile sağlanan menfaat arasında doğrudan bir ilişki ve nedensellik bağının olması gerekir.

1.2.2. İspat ve Kast Değerlendirmesi (Yargıtay 11. Ceza Dairesi)

Temyiz mahkemesi olan yargıtay kararlarında, suçun failinin sadece ilgili kurumda çalışıyor olması ve/veya bilgiye ulaşma potansiyelinin olması mahkûmiyet için tek başına yeterli delil kabul edilmemektedir:

• Sıfatla Zamanlama Arasında Korelasyonu Olması Gerekir: Suçun sanığın bilgiye fiilen ulaştığı, bilginin kamuya açıklanmamış niteliğini bildiği (veya maddesinin (d) bendi uyarınca hayatın olağan akışı gereği bilmesinin zorunlu olduğu) hususları; borsa işlemlerinin kayıtları, emrin verildiği an ile söz konusu bilginin KAP’ta ilan edildiği zaman arasındaki korelasyon somut delillerle, sistematik şekilde ispat edilmelidir.

1.3. Cezai Yaptırım ve Mali Alt Sınır Düzenlemesi

1.3.1. Hapis veya Adli Para Cezaları

SPK Kanunu 106/1. maddesi uyarınca, failler hakkında üç yıldan beş yıla kadar hapis veya adli para cezası hükmolunur. Burada seçimlik ceza bulunmaktadır. Yani ya hapis cezası ya da adli para cezası verilir; ikisi birlikte verilmez.

1.3.2. Nitelikli Adli Para Cezasının Alt Sınırı Nedir?

Maddenin birinci fıkrasının son cümlesi gereğince; “Ancak, bu suçtan dolayı adli para cezasına hükmedilmesi hâlinde verilecek ceza elde edilen menfaatin iki katından az olamaz.” Hükmü bulunmaktadır. Dolayısıyla söz konusu durumda adli para cezası verilecekse, verilecek ceza tutarı elde edilen menfaatin iki katından az olamayacaktır.

1.3.3. Anayasa Mahkemesi Uygunluk Denetimi

Anayasa Mahkemesi kararlarında ise adli para cezasının elde edilen haksız menfaatin/kazancın en az iki katı olarak belirlenmesine ilişkin kanuni alt sınır düzenlemesinin, suçla elde edilen ekonomik faydanın kamu adına tasfiyesi, caydırıcılığın sağlanması ve cezada orantılılık ilkelerine uygun olduğuna karar vermiştir. (Ölçülülük ilkesi 1982 Anayasasında 2001 değişikliği ile gelmiştir)

1.4. Muhakeme Şartı ve Usul Hükümleri

6362 sayılı SPK Kanun’un 115. maddesi uyarınca; bilgi suistimali suçundan dolayı Cumhuriyet başsavcılıklarınca re’sen soruşturma yapılamayacaktır. Bu suçla ilgili soruşturma yapılabilmesi için Sermaye Piyasası Kurulu’nun Cumhuriyet Başsavcılığına yazılı başvuruda bulunması şartına (dava şartı) bağlıdır. Soruşturma veya kovuşturma aşamasında Kurul, kanun gereğince kamu davasına müdahil (katılan) sıfatını kazanır ve davaları takip eder.

2. PİYASA DOLANDIRICILIĞI NEDİR? PİYASA DOLANDIRICILIĞI CEZASI NEDİR?

6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanununa göre piyasa dolandırıcılığı suçu iki şekilde işlenebilir; birincisi işlem bazlı piyasa dolandırıcılığı, ikincisi ise bilgi bazlı piyasa dolandırıcılığı suçudur.

2.1.Piyasa Dolandırıcılığının Tanımı ve Oluşma Şartları

2.1.1.İşlem Bazlı Piyasa Dolandırıcılığı Nedir, Hangi Borsa Hareketleri Bu Kapsama Girer?

İşlem bazlı piyasa dolandırıcılığı suçu, SPK Kanunu 107/1. Maddesinde aşağıdaki gibi tanımlanmıştır;

“Sermaye piyasası araçlarının (hisse, fon vb.) fiyatlarına, fiyat değişimlerine, arz ve taleplerine ilişkin olarak yanlış veya yanıltıcı izlenim uyandırmak amacıyla alım veya satım yapanlar, emir verenler, emir iptal edenler, emir değiştirenler veya hesap hareketleri gerçekleştirenler üç yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin günden on bin güne kadar adli para cezası ile cezalandırılırlar. Ancak, bu suçtan dolayı verilecek olan adli para cezasının miktarı, suçun işlenmesi ile elde edilen menfaatten az olamayacaktır”

İşlem bazlı piyasa dolandırıcılığı, sermaye piyasası araçlarının alım ve satımını doğrudan etkileyen çok farklı fiillerle işlenebilir. Bu suçta, bilgi suistimali suçundaki gibi seçimlik ceza bulunmamaktadır. Suçun işlenmesi halinde hem hapis cezası hem de adli para cezası verilmektedir.

2.1.1.1.İşlem Bazlı Piyasa Dolandırıcılığı Suçunun Oluşma Şartları (Maddi Unsur)

• Sermaye piyasası araçlarının fiyatlarına, fiyat değişimlerine, arz ve taleplerine ilişkin olarak yapay/gerçek olmayan bir piyasa oluşturmak,
• Yukarıdaki amaçla alım veya satım yapmak,
• Yukarıdaki amaçla emir vermek, verilen emirleri iptal etmek, değiştirmek veya kabul etmek.

2.1.1.2.İşlem Bazlı Piyasa Dolandırıcılığı Suçunun Oluşma Şartları (Manevi Unsur)

İşlem bazlı piyasa dolandırıcılığı suçu, özel kast ile işlenebilen bir suçtur. Bu suçun faili, piyasada işlemelerini/hareketleri yapay bir piyasa oluşturma amacına yönelik olarak yapmalıdır.

2.1.2. Bilgi Bazlı Piyasa Dolandırıcılığı Suçu

Bilgi bazlı piyasa dolandırıcılığı suçu, SPK Kanunun 107/2. Maddesinde aşağıdaki gibi tanımlanmıştır;

“Sermaye piyasası araçlarının (hisse, fon vb.) fiyatlarını, değerlerini veya yatırımcıların kararlarını etkilemek amacıyla yalan, yanlış veya yanıltıcı bilgi veren, söylenti çıkaran, haber veren, yorum yapan veya rapor hazırlayan ya da bunları yayan ve bu suretle menfaat sağlayanlar üç yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezası ile cezalandırılırlar.”

Bilgi bazlı piyasa dolandırıcılığı suçu, fiyatlarını, değerlerini ve yatırımcıların kararlarını etkileyebilecek asılsız veya yanıltıcı bilgi, haber ve yorumlar yaymak suretiyle işlenebilir.

2.1.2.1.Bilgi Bazlı Piyasa Dolandırıcılığı Suçunun Oluşma Şartları (Maddi Unsur)

• Sermaye piyasası araçları ile ilgili yalan, yanlış veya yanıltıcı bilgi vermek,
• Sermaye piyasası araçları ile ilgili söylenti çıkarmak, haber vermek, yorum yapmak veya rapor hazırlamak,
• Sermaye piyasası araçları ile ilgili yukarıda sayanları yayımlamak veya gizlemek.

Yukarıda sayılan eylemlerin, sermaye piyasası araçlarının değerini, fiyatlarını veya yatırımcıların yatırım kararlarını etkileyebilecek nitelikte olması şarttır.

3. PİYASA DOLANDIRICILIĞI DURUMUNDA VERİLECEK ADLİ VE İDARİ CEZALAR

Piyasa dolandırıcılığı fiilleri, hem Türk Ceza Kanunu (TCK) çerçevesinde adli cezalara hem de Sermaye Piyasası Kurulu (SPK) düzenlemeleri kapsamında idari yaptırımlara tabi suçtur.

3.1. Adli-Hapis Cezaları (SPK Kanunu 107. Madde)

3.1.1. Hapis ve Adli Para Cezası

6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunun 107/1 ve 107/2 maddeleri uyarınca, piyasa dolandırıcılığı suçunu işleyen kişiler hakkında 3 yıldan 5 yıla kadar hapis ve 5.000 günden 10.000 güne kadar adli para cezası ile cezalandırılır.

3.1.2. Alt Sınır Uygulaması

İşlem bazlı piyasa dolandırıcılığında (107/1. md), suçun işlenmesi suretiyle elde edilen menfaatin miktarı, adli para cezasından fazla ise verilecek adli para cezasının miktarı bu menfaatin iki katından az olamayacaktır.

3.2. İdari Tedbirler ve Diğer Cezalar

SPK, yargılama sürecini beklemeden ya da yargılama ile eş zamanlı olarak mevzuat kapsamındaki aşağıdaki idari tedbirleri uygulayabilir. SPK, piyasanın etkin ve sağlıklı işleyişini teminen gerekli her türlü tedbiri almaya ve bu tedbirlerin uygulanmasına ilişkin usul ve esasları belirlemeye yetkilidir.

SPK’nın alabileceği bazı tedbirler aşağıdaki gibi olabilir:

“a) Borsalarda geçici veya sürekli olarak işlem yapılmasının yasaklanması,

b) Takas yöntemlerinin değiştirilmesi,

c) Kredili alım, açığa satış, ödünç alma ve verme işlemlerine ilişkin sınırlamalar getirilmesi,

ç) Teminat yükümlülüğü getirilmesi veya yükümlülüğün değiştirilmesi,

d) Farklı pazar veya piyasalarda işlem görmesi veya farklı işlem esaslarının belirlenmesi,

e) Piyasa verilerinin dağıtım kapsamının sınırlanması,

f) İşlem veya pozisyon limiti getirilmesi,”

3.3. İşlem Yasakları (SPK Kanunu 101/1-a md’si ve V-101.1 sayılı Tebliği)

Hakkında makul şüphe bulunan veya suç duyurusunda bulunulan gerçek ve tüzel kişilere SPK tarafından geçici veya sürekli olarak borsa ve piyasalarda işlem yapma yasağı getirilebilir veya lisansları iptal edilebilir.

3.4. Depo Şartı ve Diğer Bazı Tedbirler

İlgili kişilerin hesaplarındaki sermaye piyasası araçlarının takas ve saklama işlemlerine kısıtlamalar (örneğin emir verme yasağı, kredili işlem yasağı, öz kaynak oranlarının artırılması) gibi bazı diğer tedbirler de uygulanır.

3.5. SPK Lisans İptalleri

Sermaye piyasasında faaliyet gösteren kurum veya çalışanlarının lisansları iptal edilebilir veya geçici olarak askıya alınabilir; devamında tamamen iptal edilebilir.

4. PİYASA DOLANDIRICILIĞINDA ETKİN PİŞMANLIK VE ŞARTLARI (SPK KANUNU 107/3.MADDE)

6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu’nun 107/3. maddesi uyarınca etkin pişmanlık hükümleri sadece İşlem Bazlı Piyasa Dolandırıcılığı (107/1.md) suçu için geçerli olabilir. Bilgi bazlı piyasa dolandırıcılığı suçunda ise (107/2.md), maddede öngörülen özel etkin pişmanlık hükümleri uygulanmayacaktır.

4.1. Etkin Pişmanlığın Tanımı Nedir?

Sermaye Piyasası Kanununda düzenlenen etkin pişmanlık müessesi TCK’da açıklanan genel etkin pişmanlıktan farklı düzenlemedir. İşlem bazlı piyasa dolandırıcılığı suçunu işleyen kişinin, eyleminden dolayı pişmanlık duyarak elde ettiği menfaati, maddede öngörülen özel şartları taşımak ve maliye hazinesine ödemek kaydıyla faydalanabileceği bir düzenlemedir.

4.2. Etkin Pişmanlık Şartları ve Cezai Sonuçları Nelerdir?

4.2.1. Soruşturma Başlamadan Önce Etkin Pişmanlık Durumu (Cezasızlık Durumu)

Savcılık soruşturması başlamadan önce, failin veya suça iştirak eden diğer kişilerin kendi iradesiyle pişmanlık duyarak durumu SPK’ya ya da savcılığa haber vermesi ve elde ettiği veya elde edilmesine aracılık ettiği menfaatin iki katını Hazineye ödemesi gerekir. Gerekli şartları taşıyanlar için etkin pişmanlık hükümlerinin uygulanması halinde ceza verilmeyecektir.

Soruşturma aşaması ise ihbar veya dava şartı olarak SPK’nın suç duyurusu üzerine (verilen ara süre varsa bu sürede) savcılık soruşturmaya başlamadan önce elde edilen menfaatin iki katının maliye hazinesine ödenmesi sürecini kapsar.

4.2.2. Soruşturma Aşamasında; Kovuşturma Başlamadan Önce (Ceza İndirimi 1/2)

Soruşturma başladıktan sonra fakat kovuşturma (dava) aşaması başlamadan önce (iddianame ilgili mahkeme tarafından kabul edilmeden önce), failin elde ettiği menfaatin iki katını Hazineye ödemesi gerekir. Bu durumda verilecek ceza yarı oranında indirilir.

5. İŞLEM YASAĞI VE İŞLEM YASAKLARININ KADIRILMASI

6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu’nun 101/1-a madde hükmü ile V-101.1 sayılı Bilgi Suistimali ve Piyasa Dolandırıcılığı İncelemelerinde Uygulanacak Tedbirler Hakkında Tebliğ çerçevesinde, SPK tarafından uygulanan işlem yasağı tedbirleri ve işlem yasaklarının kaldırılma esasları aşağıda gibidir: 

5.1.Uygulanan İşlem Yasağı Tedbirleri Nelerdir?

SPK, piyasa dolandırıcılığı şüphesi durumunda kamu yararı ve piyasanın etkin/şeffaf işlemesini sağlamak amacıyla mahkeme ve savcılık kararını beklemeden önleyici bazı idari tedbirler alır:

5.1.1.Geçici İşlem Yasakları

Haklarında piyasa dolandırıcılığı suçu şüphesiyle inceleme başlatılan gerçek veya tüzel kişilere, SPK Karar Organı tarafından 6 ay süreyle borsalarda işlem yapma yasağı getirilebilir. Makul şüphenin veya inceleme gereksiniminin devam etmesi hâlinde bu süre 6 ay daha uzatılabilir (Toplam azami süre 1 yıldır).

5.1.2. Fili/Hesap Bazlı Kısıtlamalar

• İnternet üzerinden emir iletiminin/alım-satım talimatının kısıtlanması,
• Kredili işlem yasağı, açığa satış yasağı ve gün içi işlem yapma yasağı,
• Takas alacaklarının brüt takasa tabi tutulması vb. diğer işlemler,
• Hesaplardaki payların depo edilmesi şartı (virman/satış engeli vb.).

5.1.3. Sürekli İşlem Yasağı

SPK tarafından Cumhuriyet Başsavcılığına suç duyurusunda bulunulması kararı alındığı tarihten itibaren, geçici işlem yasağı kararları doğrudan sürekli işlem yasağına dönüşebilir.

5.2.İşlem Yasağının Kaldırılması ve Sona Erme Şartları

İşlem yasağının kaldırılması süreci, kanuni sürelerin dolması, idari incelemenin tamamlanması veya adli sürecin sonuçlanmasına bağlı olarak aşağıdaki gibi gerçekleşebilir:

5.2.1.Geçici İşlem Yasağının Kaldırılması

Sürenin Dolması: SPK tarafından verilen 6 aylık (veya uzatılan 1 yıllık) geçici işlem yasağı süresi dolduğunda tedbir kendiliğinden sona ermektedir.

Makul Şüphenin Ortadan Kalkması: İnceleme vetiresi tamamlanıp suç isnadına yeterli delil bulunamadığında, SPK Karar Organı sürenin dolmasını beklemeden tedbiri kaldırabilir.

5.2.2.Sürekli İşlem Yasağının Kaldırılması (Adli Sürece Bağlı Hal)

Haklarında suç duyurusunda bulunulduğu için sürekli işlem yasağı uygulanan kişilerin yasağı aşağıdaki durumlarda kaldırılır:

• Soruşturma Aşamasında: Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından Kovuşturmaya Yer Olmadığına Dair Karar (KYOK / Takipsizlik) verilmesi ve bu kararın kesinleşmesi hâlinde sürekli işlem yasağı kaldırılır.
• Kovuşturma (Mahkeme) Aşamasında: Sanık hakkında verilen Beraat Kararının kesinleşmesi durumunda sürekli işlem yasağı kaldırılır.
• Etkin Pişmanlıktan Yararlanması Durumu: SPK Kanunu 107/3. md uyarınca soruşturma veya kovuşturma aşamasında etkin pişmanlık şartlarını yerine getiren ve cezalandırılmayan şahıslar için SPK’ya başvuru yapılması üzerine durum Kurul tarafından değerlendirilir.

Adli kararların (KYOK veya beraat) kesinleşme şerhli örnekleri ile SPK’ya yazılı başvuruda bulunulması üzerine, SPK Karar Organı ilk toplantısında tedbirin kaldırılması hususunu değerlendirir ve karar ilan edilmek üzere SPK Bülteni’nde yayımlanır.

6.PİYASA DOLANDIRICILIĞI SORUŞTURMASI NASIL YAPILIR

6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu’nun 115. maddesi uyarınca, sermaye piyasası suçlarının yargılama usulünde SPK’nın yazılı başvurusu (suç duyurusu), kamu davası açılması için bir dava şartı niteliğinde işlemdir. Bu saçların soruşturması normal memurlar hakkında yapılacak soruşturmalar gibi ön izne tabiidir.

Genel ceza hukukundan farklı olarak işleyen bu özel yargılama usulünün detayları aşağıda açıklanmıştır:

6.1.Dava Şartı Olarak SPK’nın Yazılı Başvurusu (SPK Kanunu 115/1.md)

Piyasa dolandırıcılığı (107.md) dahil olmak üzere SPK Kanunu kapsamında düzenlenen suçlar nedeniyle Cumhuriyet Başsavcılıklarınca re’sen (doğrudan) soruşturma açılması mümkün olmadığından SPK’nın savcılığa başvuru yapması gerekir. Cumhuriyet Başsavcılığı’nın soruşturma yapabilmesi veya dava açabilmesi için Kurul (SPK) tarafından yazılı başvuruda (suç duyurusunda) bulunulmuş olması şarttır.

Söz konusu başvuru, Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) yönünden bir “dava şartı” niteliğindedir. SPK başvurusu olmadan açılan davalarda mahkeme, durdurma kararı vererek dosyanın SPK’ya bildirilmesine karar vermelidir.

SPK’nın başvurusu üzerine kamu davası açılması hâlinde iddianamenin kabulü ile birlikte, bir örneği Kurula tebliğ edilir ve Kurul aynı zamanda davaya katılan sıfatını kazanır. Bu sıfat sayesinde SPK; duruşmalara katılma, delil sunma, kanun yollarına (istinaf ve temyiz) başvurma haklarına sahip.

6.2.İhbar ve İnceleme Süreci

Soruşturma sürecinin başlaması genellikle şu adımlarla gerçekleşir:

SPK denetçileri/uzmanları piyasa hareketlerini doğrudan inceler veya üçüncü kişilerden gelen ihbar ve şikâyetleri değerlendirmesiyle birlikte, yapılan inceleme sonucunda piyasa dolandırıcılığı unsurlarının oluştuğu kanaatine varılırsa bir Sermaye Piyasası Suç Duyurusu Raporu hazır ve savcılığa gönderir.

6.3.Başsavcılığın Doğrudan İhbar Alması Durumu

SPK dışında herhangi bir şekilde Cumhuriyet Başsavcılıklarına piyasa dolandırıcılığı iddiasıyla ihbar veya şikâyet yapılması hâlinde Cumhuriyet Başsavcılığı, gelen ihbar veya şikâyet üzerine doğrudan soruşturmaya geçemez. Savcılık durumu derhâl SPK’ya bildirir ve SPK’dan konunun incelenerek tarafına bilgi verilmesini talep eder. (dava şartı)

7.SPK BAŞKANI VE ÜYELERİ HAKKINDA SORUŞTURMA: İŞTE TÜM DETAYLAR

6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu’nun 133. Maddesine göre, SPK Kurul Başkanı ve SPK üyeleri ile Kurul personelinin görevleriyle bağlantılı olarak işledikleri iddia edilen suçlara ilişkin soruşturmalarda, Kurul Başkan ve kurul üyeleri hakkında ilgili Bakanın (Hazine ve Maliye Bakanı), Kurul personeli için ise SPK Başkanının izin vermesi şartıyla genel hükümlere göre soruşturma yapılabilir.

SPK Kurul Başkanı ve üyeleri ile Kurul personeli hakkında görevleriyle bağlantılı olarak işledikleri iddia edilen suçlardan dolayı soruşturma izni verilebilmesi için, bu kişilerin kendilerine çıkar sağlamak veya Kurula zarar vermek kastıyla hareket ederek bu işlemler sonucunda kendilerine çıkar sağlamış oldukları hususunda açık ve yeterli emarelerin bulunması gerekir.

Soruşturmaya izin verilmesine ya da verilmemesine karşı ilgili taraflar, tebliğ tarihinden itibaren 15 gün içinde Danıştay nezdinde itiraz yoluna başvurulabilirler. Sonunda izin verilmiş olsa bile, itiraz süresi geçene kadar ya da Danıştaya yapılan itiraz sonucunda hüküm tesis edilinceye kadar soruşturma başlatılamayacaktır

Piyasa dolandırıcılığı (manipülasyon) nedir? Sorusunun en net yanıtı; sermaye piyasalarında suni-yapay fiyat, hacim veya algı oluşturarak yatırımcıları yanıltma fiili olarak tanımlanabilir. Finansal piyasaların şeffaflığı ve güvenilirliği açısından piyasa dolandırıcılığı (manipülasyon) nedir? Konusunu doğru anlamak son derece kritik bir önem taşımaktadır.

Sermaye Piyasası Kanunu m. 107 kapsamında ele alınan piyasa dolandırıcılığı (manipülasyon) nedir? Sorusuna hukuki açıdan bakıldığında ise; eylemin işlem bazlı veya bilgi bazlı olarak iki farklı şekilde gerçekleştirilebildiği görülmektedir. Borsa İstanbul nezdinde yatırım yaparken piyasa dolandırıcılığı (manipülasyon) nedir? sorusunun cevabını bilmek, yatırımcıların haksız kayıplarla karşılaşmasını önleyecektir.

Bununla birlikte, piyasa dolandırıcılığı (manipülasyon) nedir? suçunun kapsamında değerlendirilen bütün fiiller, piyasa işleyişini bozduğu için hapis ve adli para cezası yaptırımı hükümlerine tabiidir. Özetle, adil ve sürdürülebilir bir sermaye piyasası düzeninin korunabilmesi ancak piyasa dolandırıcılığı (manipülasyon) nedir? sorusunun temsil ettiği tüm kanun dışı uygulamalarla etkin mücadele edilmesiyle mümkün olabilir.

PİYASA DOLANDIRICILIĞI VE BİLGİ SUİSTİMALİ: SIKÇA SORULAN SORULAR

1. Fon krizi nedir, ne oldu?

SPK, Eylül 2026’da yedi portföy yönetim şirketinin kurucusu olduğu 131 yatırım fonunun tasfiyesine karar verdi ve kamuoyuna yansıyan bilgilere göre yaklaşık 456 bin yatırımcı doğrudan etkilendi. İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığı Aklama Suçları Soruşturma Bürosu, TCK 282’deki aklama suçu ile 6362 sayılı Kanun’a muhalefet suçlarına dair 2026/149004 sayılı soruşturmayı yürütüyor.

2. Fondaki/Hesabımdaki Parayı Geri Alabilecek miyim?

• Cevap: Normal şartlarda piyasa hareketleri veya kendi yatırım kararlarınızdan doğan zararlar, 6362 sayılı Kanunun 82, 83, 84 ve 85. Maddeleri kapsamında Yatırımcı Tazmin Merkezi (YTM) ya da devlet garantisi altında değildir. Ancak fonun tasfiyesinde ortaya çıkan bakiye tutar, mevzuattaki şartlara göre fon zedelere dağıtılır. Fakat mevcut şartlarda serbest piyasa fonu ve diğer (para piyasası fonuna göre az likit olan) fonların içindeki hisseler zaten fon tasfiyesi başlamadan hızla aşağıya giderek kendi gerçek değerlerine taban taban gitmektedir. Bu durumda normal kanuni tasfiyeden bakiye alabilmek, bu şartlarda ve genel anlamda son derece zor görülmektedir.
• Ancak, burada SPK aşırı kazanç elde edenler için İsteğe Bağlı İade Hesabına yatırılan tutarları belli bir algoritmaya göre fon zedelere iade edebilir. Bu ikinci bir gelir olabilir. Bunun için SPK’nın kararı idari anlamda yeterli olabilir ve Kanun değişikliği gerekmez.
• Öte yandan SPK Kanunun 107. Maddesine göre sadece piyasa dolandırıcı suçunu izleyenler açısından; etkin pişmanlık göstererek cezaları Hazineye ödeyenlerin parasının toplamı ve/veya bir kısmı, bu olaylarla sınırlı olarak Kanun değişikliği yapılarak fon zedelere belli bir algoritmaya göre dağıtılabilir. Bunun için meclis kararı ve kanun değişikliği gerekir.
• Piyasa dolandırıcılığı suçunu işlemeyenler için (Örneğin 107. Maddedeki fiilleri işlemeksizin siyasi ve diğer bağlantıları üzerinden bilgi alarak fonlara para yatırıp aşırı para kazananlar) bu mekanizma geçerli olmaz; onlar ancak canları isterse, İsteğe Bağlı Hesaplara fahiş kazançlarının tamamını veya bir kısmını iade edebilir. Bu kişiler hakkında, aynı Kanunun 106/1-d maddesindeki suç işlenmiş olabilir.
• Piyasa dolandırıcılığı suçunu işlemeyenler için (Örneğin 107. Maddedeki fiilleri işlemeksizin siyasi ve diğer bağlantıları üzerinden bilgi alarak fonlara para yatırıp aşırı para kazananlar) icbar suretiyle ya da durumu örgütlü suçlarla mücadele anlamında değerlendirilebilirse, el koyulan fahiş kazançlarda fon zedelere ödeme yapılabilir. Bunun içinde Kanun değişikliği gerekebilir.

3. Piyasa Manipülasyonu ile Fon Dolandırıcılığı Arasındaki Fark Nedir?

   Piyasa Dolandırıcılığı ile Bilgi Suistimali (İnsider Trading) Arasındaki Temel Farklar Nelerdir?

• Cevap: SPK Kanunu Madde 106: İçeriden Öğrenenlerin Ticareti

• Suçun Konusu: Kamuya açıklanmamış, fiyatı etkileyebilecek içsel bilgidir.
• Suçun Faili: Bilgiye görevi, mesleği, ortaklığı veya işi gereği ulaşan kişiler açısından öngörülen bir suçtur.
• Suçun Tanımı: Bu bilgiyle işlem yapmak, başkasına yaptırmak, bilgiyi ifşa etmek veya ona dayanarak tavsiye vermek, bu suçun kapsamına girer.
• Örnek1: Açıklanmamış bir birleşme haberini içeriden öğrenip hisse almak ve/veya satmak.
• Etkin pişmanlık var mı? Bu maddede etkin pişmanlık yoktur.

SPK Kanunu Madde 107: Piyasa Dolandırıcılığı Suçu

• Suçun Konusu: Fiyatın, değerin veya işlem hacminin yapay biçimde etkilenmesi.
• Suçun Faili: Herkes olabilir.
• Suç:
  • 1. fıkra: Yanıltıcı işlemlerle piyasayı etkilemek (işlem bazlı piyasa dolandırıcılığı).

• • 1. fıkra: Yanlış veya yanıltıcı bilgi, söylenti ya da haber yaymak (bilgi bazlı piyasa dolandırıcılığı).

• Örnek2: Anlaşmalı alım satımla fiyatı yükseltmek veya asılsız söylenti yaymak.
• Etkin pişmanlık: Sadece İşlem bazlı piyasa dolandırıcılığı suçu için öngörülmüştür.

Tek cümleyle özet yaparsak: SPK Kanunu 106. md “bilgiyi haksız kullanma”, mezkur Kanunun 107. Maddesi ise “piyasayı yanıltma” suçunu oluşturur.

KAYNAKÇA

[1] T.C. Yasaları (2012). 6362 Sayılı Sermaye Piyasası Kanunu. Resmî Gazete Tarihi/Sayı: 30.12.2012 / 28513.

[2] Sermaye Piyasası Kurulu (2014). Piyasa Bozucu Eylemler Tebliği (VI-104.1). Resmî Gazete Tarihi/Sayı: 21.01.2014 / 28889.

[3] Sermaye Piyasası Kurulu (2014). Bilgi Suistimali ve Piyasa Dolandırıcılığı İncelemelerinde Uygulanacak Tedbirler Tebliği (V-101.1). Resmî Gazete Tarihi/Sayı: 21.01.2014 / 28889.

[4] Sermaye Piyasası Kurulu (2014). Bilgi Suistimali veya Piyasa Dolandırıcılığı Suçları Hakkında Bildirim Yükümlülüğü Tebliği (V-102.1). Resmî Gazete Tarihi/Sayı: 21.01.2014 / 28889.